ADHD en overprikkeling: als geluid, licht of drukte te veel worden
Je stapt een café binnen, of een kantoortuin. Stemmen lopen door elkaar, een lamp knippert, een blender vermaalt ijs. Binnen een paar minuten kun je het gesprek niet meer volgen. Je wordt warm, je wilt weg, soms zonder te kunnen zeggen waarom. Als je je hierin herkent, ben je niet «te kwetsbaar»: bij veel volwassenen met ADHD komt overprikkeling sneller, en harder.

Bij veel volwassenen met ADHD komen geluiden, licht of bepaalde aanrakingen sterker binnen. In een studie bij 116 volwassenen met een diagnose kwamen hyper- en hyposensitiviteit vaker voor dan in de normen van de vragenlijst, vooral voor het gehoor. Dit is geen officieel diagnostisch criterium. De ervaring zelf is wel heel reëel.
Dit is niet hetzelfde als angst, of sociale vermoeidheid
We schreven al over emoties die te snel opkomen, over plotse woede, over angst die ’s avonds blijft hangen, en over sociale vermoeidheid na een avondje uit. Hier blijven we stilstaan bij de zintuigen. Overprikkeling is het moment waarop geluid, licht, geuren of kleding op je huid te veel worden, soms nog voor er een duidelijke emotie is.
Angst draait vaak om een vrees of een lijst. Sociale vermoeidheid komt vooral van het contact met anderen, en van de crash erna. De drie kunnen elkaar opvolgen. Een te lawaaierige ruimte kan het lichaam aanspannen, daarna ongerustheid oproepen, en je dan zin geven om je terug te trekken. Het onderscheid helpt om een nuttige stap te kiezen: het geluid lager zetten is niet dezelfde reflex als een gedachte tot rust brengen die blijft malen.
Wat de studies écht meten
Overprikkeling is geen criterium voor ADHD in de meest gebruikte diagnostische handboeken. Studies meten het vooral met vragenlijsten over het zintuiglijke profiel: te veel reactie (hypersensitiviteit), of juist te weinig (hyposensitiviteit), in verschillende modaliteiten, zoals gehoor, zicht, tast en beweging.
In 2017 lieten Denise Bijlenga en collega’s deze vragenlijsten invullen door 116 volwassenen met een diagnose ADHD, in een gespecialiseerd centrum in Nederland. Vergeleken met de normen van de vragenlijst toonden deze mensen meer hyper- en hyposensitiviteit. Het verschil was het duidelijkst voor het activiteitsniveau en voor het gehoor. In deze steekproef hingen de zintuiglijke scores samen met de intensiteit van de ADHD-symptomen. Ze werden niet verklaard door scores op autistische trekken, noch door andere gerapporteerde bijkomende stoornissen. De auteurs vermelden in deze groep ook een verschil tussen vrouwen en mannen: 43% van de vrouwen gaf hyper- of hyposensitiviteit aan, tegen 22% van de mannen. Dit is geen officiële prevalentie voor alle mensen met ADHD. Het is de bevinding van deze studie, in een klinische steekproef, met zelfrapportage, vergeleken met normen, niet met een controlegroep die tegelijk werd geworven.
Een jaar later stelden Maria Panagiotidi, Paul Overton en Tom Stafford de vraag in de algemene bevolking: 234 mensen, niet geselecteerd op een diagnose. Hoe hoger de ADHD-trekken, hoe meer zintuiglijke moeilijkheden mensen ook aangaven, in verschillende modaliteiten. Deze studie gaat niet over volwassenen die al gediagnosticeerd zijn. Ze wijst, in een online steekproef, op een verband tussen ADHD-trekken en zintuiglijke moeilijkheden.
Met andere woorden: er zijn stevige aanwijzingen dat bij veel volwassenen met ADHD het filteren van prikkels anders werkt. Er is daarentegen geen enkel percentage dat voor iedereen zou gelden. En de studies zeggen niet dat iedere persoon met ADHD op dezelfde manier overprikkeld raakt. Bij de ene is het geluid. Anderen merken sommige prikkels juist minder op (hyposensitiviteit). Allebei komen ze voor in de Nederlandse studie.
Waarom het zo snel kantelt
Het geluid van een koffiemachine, een etiket in je nek, een kantoortuin, een supermarkt op zaterdag: het systeem raakt eerder verzadigd. Je hoofd heeft nog geen tijd gehad om er een woord op te plakken. Daarna zeg je vaak tegen jezelf dat je het «slecht hebt aangepakt», of dat je moeilijk in de omgang bent. Daar komt dan nog schaamte bovenop.
Die overprikkeling kan ook nawerken. Een te luidruchtige avond betaal je soms de dag erna, met een crash. Dat is geen onwil. Het is een systeem dat al veel heeft gegeven om in een drukke omgeving te blijven.
Wat kan helpen, concreet
Niets hiervan vervangt begeleiding als je die nodig hebt. Dit is wat veel mensen nuttig vinden, in de minuten erna, en op de dagen waarop het terugkomt.
Haal er één laag geluid af. Een stap naar buiten, oordoppen, een koptelefoon, een rustiger hoekje. Je hoeft je niet lang te verantwoorden. Eén zin volstaat: «Ik heb twee minuten rust nodig.»
Zet één ding lager, niet alles. Het licht, het volume, of het aantal gesprekken tegelijk. Eén aanpassing geeft vaak al lucht. Wachten tot «het vanzelf overgaat» kost meestal meer energie.
Benoem het feit, niet het oordeel. Het feit: «de plek is te luid, mijn lichaam is verzadigd.» Het oordeel: «ik ben te gevoelig, ik verpest de avond.» De eerste zin beschrijft een toestand. De tweede belast je nog extra.
Noteer de context. Noteer het moment, de plek, het soort prikkel (geluid, licht, drukte, kleding), en wat hielp. Na een paar weken verschijnt vaak een patroon. Je geheugen laat je dat, zelfs diezelfde avond, niet vanzelf zien. In Tdhappi kun je de emotie vlak erna in één tik noteren, en later terugzien wat terugkomt.
Wat dit niet vervangt
Als je je steeds meer terugtrekt, als je werk of uitgaan vermijdt, of als de overprikkeling samengaat met donkere gedachten, kan een professional je helpen. Dit artikel is geen diagnose. De aangehaalde studies steunen vooral op vragenlijsten, en één van de twee gaat over de algemene bevolking, niet over een bevestigde diagnose.
Wil je zien op welke momenten overprikkeling te snel toeslaat? Noteer de emotie in één tik in Tdhappi, vlak erna, wanneer je kunt.
Veelgestelde vragen
Is overprikkeling een officieel ADHD-symptoom?
Nee. De criteria die het vaakst worden gebruikt om de diagnose te stellen, vermelden overprikkeling niet. Studies, waaronder die van Bijlenga en collega’s in 2017, vinden wel meer hyper- en hyposensitiviteit bij volwassenen die al gediagnosticeerd zijn, vergeleken met de normen van de vragenlijst. De ervaring kan heel reëel zijn, zonder op zich een criterium te zijn.
Is het hetzelfde als angst?
Niet per se. Overprikkeling vertrekt van de zintuigen: te veel geluid, licht of contact. Angst draait eerder om een vrees, of om een lijst die niet stopt. De twee kunnen elkaar opvolgen. Het onderscheid helpt om op het juiste moment de juiste stap te kiezen.
Als geluid me snel stoort, heb ik dan ook autisme?
Niet automatisch. In de studie van 2017 werden de zintuiglijke scores van de 116 volwassenen met ADHD niet verklaard door scores op autistische trekken. Die studie stelt geen diagnose, en sluit er ook geen uit. Als de vraag voor jou speelt, praat je daarover met een professional, niet op basis van een artikel.
Wat kun je concreet doen als het te veel wordt?
Zet één laag prikkels lager (geluid, licht of drukte), ga een paar minuten naar buiten als dat kan, en benoem het feit in plaats van het oordeel. Noteer daarna de context, om te zien wat terugkomt. Als het je isoleert, of als het te ver gaat, blijft menselijke begeleiding de juiste volgende stap.
Bronnen
- Bijlenga D., Tjon-Ka-Jie J. Y. M., Schuijers F., Kooij J. J. S., «Atypical sensory profiles as core features of adult ADHD, irrespective of autistic symptoms», European Psychiatry, 2017: PubMed 28371743, doi 10.1016/j.eurpsy.2017.02.481 (abstract)
- Panagiotidi M., Overton P. G., Stafford T., «The relationship between ADHD traits and sensory sensitivity in the general population», Comprehensive Psychiatry, 2018: PubMed 29121555, doi 10.1016/j.comppsych.2017.10.008 (abstract)
Foto: Shixart1985, via Wikimedia Commons (CC BY 2.0), bijgesneden